Sử Dụng hay Xử Dụng?

Không phải riêng một vài người, mà hầu như ai thấy tui xài chữ xử dụng cũng thắc mắc, như thấy tui xài chữ QUẤC chứ không viết QUỐC vậy.

Tui viết bài này không phải để gây tranh cãi, mà để rộng đường dư luận, cao nhân nào đi ngang thì ghé vô chỉ bảo thêm, tui cám ơn.

Trước khi tui nói lời của mình, thì tui lôi Đại Nam Quấc Âm Tự Vị của ông Huỳnh Tịnh Của ra tra từ của ông bà trước, trong sách đó, cuốn 2, trang 312 có viết chữ Sử như hình bên dưới (1):

312 Crop

và trang 591 có viết chữ Xử như hình bên dưới (2):

591 Crop

Như vậy, theo cuốn từ điển tiếng Việt đó, thì người ta chỉ xài chữ Sử Dụng, chứ không có chữ Xử Dụng.

Tui ngu hay sao mà cố tình xài chữ Xử Dụng, lẽ của tui là như vầy.

1/ Tiếng Việt có một đặc trưng rất lớn, là Tiếng Đôi.

Có người nói tiếng Kèm, nhưng trong nhiều trường hợp, tui thấy Tiếng Đôi đúng hơn.

Biểu hiện của Tiếng Đôi là một từ được ghép mang hai yếu tố (Hán+Việt, có khi Hán+Hán, có khi Việt+Việt), mà một chữ trong đó giải thích cho chữ còn lại.

Lý do của Tiếng Đôi bắt nguồn từ thời dân An Nam bị Tàu đô hộ, vừa phải nói tiếng bản ngữ thô sơ, vừa phải học tiếng Tàu phồn thể. Với trí khôn An Nam chưa phát triển ngày đó, nghe một chữ có khi chưa hiểu, mà trong văn nói thông thường, người ta phải thêm một chữ để giải thích cho cái chữ chính.

Thí dụ:

1) Hán+Việt: thông thoáng,
Việt+Việt: tài giỏi,
Hán+Hán: minh bạch.

2) Tiếng Hán nói một câu tám chữ: Kỷ sở bất dục vật thi ư nhân, Tiếng Việt phải xài ít nhất 9 chữ mới giải nghĩa được một cách rõ ràng.

Trong trường hợp tiếng Đôi ghép từ hai yếu tố Hán – Hán, tui ghi nhận đa số trường hợp đó là phiên âm trực tiếp từ tiếng Hoa sang tiếng Việt, như thí dụ bên trên minh bạch, tiếng Hán đọc là “mingbai“, nghĩa là hiểu, rõ ràng, minh bạch.

Sự kiện này dẫn tới trong quá trình hình thành chữ Nôm, người Việt đã viết một đằng, đọc một nẻo, đã vậy còn thêm bớt nét chữ Hán để thành chữ Nôm, đâm ra một chữ Hán phải có một nét hay một chữ khác chú thích chính nó mới hình thành ra một chữ Nôm.

Sự kiện Tiếng Đôi đó đã dẫn tới một hệ quả (hay hậu quả) vô cùng lớn cho con cháu Việt Nam cả ngàn năm sau: tính nước đôi là tính nết đặc trưng của người Việt. Đó là một câu chuyện khác, bữa nào rảnh tui nói chuyện đó, bữa nay chỉ nói tới cái tựa bài này thôi nha.

Trong phần này, anh chị em chú ý: trong tiếng đôi Hán+Việt và tiếng đôi Việt+Việt, có một chữ trong tiếng đôi đó mang yếu tố bản địa, còn tiếng đôi Hán+Hán thì cả từ (hai chữ) đều là tiếng Hoa, chỉ đọc âm Việt mà mang đầy đủ yếu tố ngữ nghĩa của tiếng gốc.

2/ Tiếng Việt phân chia hai miền Nam Bắc

Đáng lẽ phải là ba miền đúng hông, nhưng mà thật ra chỉ có hai miền, từ Đà Nẵng trở vô Nam và từ Huế trở ra Bắc.

Khi nào tui già sáu bảy chục tuổi, ăn ở không á, tui sẽ viết một cái bảng so sánh để anh chị em thấy rõ cái sự khác biệt đó, nhưng mà bây giờ anh chị em tha thứ cho tui, làm ơn chấp nhận giùm tui cái sự khác đó, rồi từ từ trải nghiệm cũng được, hay từ từ hỏi tui, hỏi ai đó cũng được, nghen.

Tiếng miền Nam mang nhiều nét Nam Đảo hơn, còn tiếng miền bắc mang nhiều nét Trung Quấc hơn.

Thí dụ cụ thể dễ nhận ra nhất là cách phát âm chữ TR của hai miền. Ở miền Nam, người ta nói rõ chữ TR (trường, trong, trảng, trải, trúc), còn ở miền bắc, âm TR và âm CH phát âm giống nhau, bởi vì tiếng Trung Quấc chỉ có một cách phát âm cho cả hai âm này: Ch. Sẽ có anh chị em nói rằng thật ra có âm Tz, Ch, Zh, nhưng mà anh chị em đừng quên đó là ba âm khác nhau ở tuốt Bắc Kinh chứ không phải Bắc Kỳ nha, bắc kỳ chỉ học được mỗi một âm CH, nên tất cả TR và CH được nói giống nhau.

Có một thí dụ khác là âm Ưu, thí dụ chữ Rượu, họ Lưu, người Nam nhìn Rượu nói rượu, nhìn lưu nói lưu, người bắc không nói được, mà nói y chang người Hoa: Rượu (壶) – đọc rịu (bính âm: jiu), Lưu (劉) – đọc Liu (bính âm: liu).

Đó là cách phát âm, còn từ ngữ cũng vậy, đơn cử là chữ lội mà tiếng Thái là chữ ลอย = float, nổi lên, đọc là loy (anh chị em nào có đi Thái dịp Loy Krathong thì biết cái Loy krathong nó là thuỷ đăng, krathong là cái đồ để thả, còn Loy là nổi lên), còn tiếng miền bắc thì không diễn tả sự kiện, mà chi tiết hơn, diễn tả hành động, nên xài chữ bơi, từ nguyên của bơi là một từ khác nữa nha anh chị em.

Tất nhiên không chỉ căn cứ vô có nhiêu đó mà tui phán như đúng rồi rằng tiếng miền Nam khác tiếng miền Bắc, còn nhiều chứng cứ khác, nhưng sa đà vô đó thì bài viết này của tui chắc tới năm sau, nên thôi, dừng lại tại đây.

Tui muốn nói rằng, qua các biểu hiện của từ ngữ hai miền, mà tiếng miền bắc chịu ảnh hưởng đậm nét tiếng Hoa hơn tiếng miền Nam, miêu tả chi tiết bao quát hơn.

3/ Tiếng miền Bắc thích dùng danh từ, tiếng miền Nam thích dùng động từ

Người bắc có thể dùng danh từ thay cho tất cả các từ loại khác, thậm chí đại từ thay cho tính từ cũng được, và thí dụ thì vô số kể, để diễn tả sự kiện, mô hình, nên câu nói của người bắc mang tính trình diễn hơn.

Thí dụ: Nhận thức đúng vị trí, vai trò của công tác thi đua, khen thưởng, những năm qua, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng và cấp ủy, chỉ huy các cấp đã thường xuyên quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo đưa công tác này vào nền nếp, mang lại hiệu quả thiết thực. (trích tại đây)

Riêng trong duy nhất một câu bên trên (57 chữ) đã có 17 danh từ đôi (34 chữ), 1 danh từ đơn và 1 danh từ ba, còn lại là động từ và từ đệm vô nghĩa.

Còn người Nam thì hay xài động từ và tính từ trong câu nói, nên câu nói diễn tả tình cảm hoạt động nhiều hơn. Khỏi thí dụ nha anh chị em.

4/ Động từ Xử và Động từ Sử

Xử, như các định nghĩa anh chị em có thể tìm được ở nhiều từ điển, là phân biệt sự việc đúng sai, lớn nhỏ, phải chăng. 

Có nhiều từ tiếng Việt chỉ có thể xài Xử chứ không xài Sử được:

  • Xử án, xử trảm, xử tử, xử sự, xử tệ, xử hẹp, xử phạt, xử lý, xử thế…

  • xét xử, biệt xử (=biệt đãi), khu xử…

Các từ ghép phía trên, chữ xử đều là tiếng Hán (phồn thể viết: 處), mang ý nghĩa rằng khi mình làm một việc gì đó (án, trảm, tử, sự, tệ, hẹp, phạt, lý, xét, biệt, khu…) thì con người đều phải xử, nghĩa là làm những việc đó phải có suy nghĩ.

Còn Sử, như các định nghĩa anh chị em có thể tìm được, nghĩa là sai khiến, điều khiển, đem việc/vật/người gì đó ra mà dùng.

Có vài từ mang ý nghĩa này:

  • Ngự sử (một chức quan), sử quan (quan chép sử), và sử dụng, từ chúng ta đang nói tới.

Khi xài chữ Xử ghép với một chữ khác, thì chữ ghép còn lại giải thích cụ thể hơn việc mà người kia đang “xử” tạo ra một ĐỘNG TỪ, nên Xử bổ nghĩa cho chữ ghép kia.

Còn khi xài chữ Sử ghép với một chữ khác, trong trường hợp duy nhất này là Dụng, thì Dụng bổ nghĩa cho Sử, nghĩa là sai khiến, đem một vật gì đó (Sử) ra mà xài (Dụng). Trong tiếng Hán cũng có một từ y như từ Sử dụng: 使用 (bính âm là: shǐyòng), mà Dụng (用) cũng là một tiếng Hán, nên tui nói Sử Dụng là dịch nguyên văn một chữ tiếng Hán sang âm tiếng Việt mà xài.

5/ Tạm kết

Như 4 mục trên tui vừa viết, phạm vi áp dụng của Xử (động từ) là rộng rãi và phong phú hơn so với Sử (động từ).

Trong cái tự điển từ ngữ tiếng Việt nông cạn của tui, động từ Sử chỉ duy nhất được xài trong từ Sử Dụng, ngoài ra tui không nhớ được chữ Sử ghép với một chữ nào khác tạo ra một động từ nữa, nên tui tạm quy kết Sử Dụng là xài nguyên xi tiếng Hoa cho tiếng Việt.

Điều đó đi ngược với xuất xứ và quan niệm của tui, là một người Saigon, nên tui quyết định viết sai chính tả thêm một lần nữa.

Anh chị em muốn xài Sử Dụng thì cứ xài, đã có Đại Nam Quấc Âm Tự Vị của cụ Huỳnh Tịnh Của chống lưng rồi, nghen.

Còn mà ai có suy nghĩ giống tui, thì cứ xài chữ Xử Dụng, vì nó mang đầy đủ yếu tố ngôn ngữ Việt Nam, một cách chính danh và sáng suốt.

Ai ráng đọc cho xong mà đau não thì “gáng chịu” nghen. Tui cám ơn.

P.S: Phong, cậu bạn tui gởi tui cái hình bên dưới, up lên cho anh chị em coi luôn nha.

10850700_10152876813374378_642114048_n

Likes(7)Dislikes(0)

21 thoughts on “Sử Dụng hay Xử Dụng?

  1. Thật ra, anh chị em có thể nói rằng "tôi sử dụng máy tính để tôi tìm kiếm thông tin", bởi vì anh chị em điều khiển cái máy tính và ra lệnh cho nó làm việc cho mình, và "xử dụng máy tính" thì nghe như anh chị em phán xét nó hơn (nếu hiểu như trong bài trên tui đã viết).

    Nhưng trong chữ xử dụng, thì chữ xử có nghĩa là suy xét, xài, dùng, còn chữ dụng giải thích cho chữ xử, tui suy xét để xài, trong hai chữ, chữ DỤNG quan trọng hơn chữ XỬ.

    Tương tự như vậy, trong các trường hợp khác, thì chữ Dụng mới là cái cần nói tới, còn chữ Xử có ý là suy nghĩ và chọn lựa, bổ sung cho chữ Dụng, chứ không phải chữ Dụng bổ sung cho chữ Xử.

    Sử dụng cũng vậy, anh chị em Sử, hay anh chị em Dụng?

    Likes(0)Dislikes(0)
  2. Em hỏi bên kia thôi mà anh viết cả bài chi tiết giải thích, cảm ơn anh heng 🙂
    Có cái điều này mà em hông có thông lắm, là cụ Huỳnh Tịnh Của cũng là dân Nam, mà cách dụng từ của cụ lại hông giống như suy nghĩ của anh về cách dụng từ của dân Nam heng 🙂
    P/S: em khoái cái hình, mà hình đó chụp ở chỗ nào ở Sài Gòn vậy anh?

    Likes(0)Dislikes(0)
    1. Thật ra, nhắc tới người xưa anh không chắc lắm.

      Như sử sách ghi lại, thì ông Huỳnh Tịnh Của quê quán ở Bà Rịa, mà Bà Rịa không nằm trên con đường thiên lý của dân An Nam ngày xưa, càng không có di tích hay di chỉ bản địa nào trước khi Tàu tới, nên khó mà nói rằng Cụ Huỳnh Tịnh Của là dân Nam hay bắc (không thấy nhắc tới thân sinh, thân mẫu của cụ).

      Nhưng, tiền nhân đã dọn đường, con cháu cứ theo sau, đừng cãi. Bài này anh viết ra không phải để cãi cụ Huỳnh, mà để cho nó chính danh một chữ viết tiếng Việt.

      Likes(0)Dislikes(0)
      1. Quyết định vậy đi anh 🙂
        Mà em hỏi ngoài lề xíu nha anh: vậy con đường thiên lý của dân An Nam xưa nó đi qua những đâu vậy anh?

        Likes(0)Dislikes(0)
        1. Cuộc Nam tiến của người Việt tui thấy chia làm 2 phần, một phần thời Lý Trần Lê và một phần thời nhà Nguyễn, nhưng cụ thể tui xài "con đường thiên lý" là tui muốn nói tới thời nhà Nguyễn, mở mang bờ cõi từ Huế tới Cà Mau (khoảng 1500km, tương đương 1 ngàn dặm, thiên lý), hoàn thành công cuộc an bang định quấc.

          Trong cái link này đã có người viết rồi, tui trích lại chứ không viết nữa, Anh Lân coi giùm tui nghen: http://maxreading.com/sach-hay/sai-gon-nam-xua/phan-1-nhac-lai-cuoc-nam-tien-vi-dai-cua-dan-viet-322.html

          Likes(0)Dislikes(0)
  3. Cái hình nầy chụp từ hướng Tòa đô chánh Saigon (Dinh xã Tây), bây giờ là Ủy ban thành phố. Phía sau cái bảng là bùng binh cây liễu mà chánh quyền mới phá nát.

    Likes(0)Dislikes(0)
    1. Hôm qua tui đi học, chính mắt tui thấy ông thầy (84 tuổi - gốc Phú Thọ) viết lên bảng chữ xử dụng, tính chụp hình lại bổ sung cho bài viết, nhưng mà thấy không cần thiết với lại thấy kỳ quá, tự nhiên đang học cái chụp hình bị vô duyên nên thôi.

      Likes(0)Dislikes(0)
  4. @Lee: anh thì thông cảm cho em rồi đó, nhưng mà cái mã nguồn nó không biết thông cảm cho con người nha, nên em viết tiếng Việt bỏ dấu giùm anh.

    Đây là link hướng dẫn gõ tiếng Việt trên điện thoại iPhone: http://chuvietnhanh.sourceforge.net/VietChuVietTrenIpadIphone.htm

    Đây là link hướng dẫn gõ tiếng Việt trên điện thoại Android:
    http://android.informer.com/social/How_To_Type_In_Vietnamese_On_Android.html

    Nếu điện thoại em không phải một trong 2 cái loại đó, thì em google: how to type Vietnamese on ABC, ABC là tên, model điện thoại em đang xài ha.

    Likes(0)Dislikes(0)
  5. Anh,

    Cám ơn bài viết này của Anh lắm luôn. Vì trong thực tế nhiều lúc Nguyên đây cũng bối rối khi dùng XỬ hoặc SỬ, nên thường xài cặp chữ "vận dụng" khi đi nói chuyện chia xẻ. Thí dụ như hay nói là "quý vị hãy cố gắng vận dụng khả năng quan sát bằng cách lắng nghe" ....

    Tiếng Việt thật phong phú và cũng trừu tượng lắm, nên thật thú vị khi có được cơ hội học hiểu thêm về môn ngôn ngữ học thâm sâu này.

    Ah, Anh nghỉ sao về hai chữ "vận dụng" Nguyên xài ? Vậy thì có đúng hay chưa đúng? Hoặc không thích hợp ?? Góp ý cho Nguyên nghen. Cám ơn Anh.

    Likes(0)Dislikes(0)
    1. Mình nghĩ "Vận dung" khác "Xử dung". Vận dung không đơn giản chỉ là xử dung mà là xử dung một cách tối đa (maximize) 🙂

      Nhưng mà để xử dung tốt các từ ngữ dễ gây hiểu sai như xử dung, bạn cần chính xác trong những chữ cơ bản như "chia xẻ", "nghỉ"

      Likes(0)Dislikes(0)
    2. Thưa chị Nguyên, như đã nói ở trên, xử dụng là việc mình xem xét năng lực của một điều gì đó để dùng điều đó vô việc thích hợp, thì câu nói
      - "quý vị hãy cố gắng xử dụng khả năng quan sát bằng cách lắng nghe" và câu
      - "quý vị hãy cố gắng vận dụng khả năng quan sát bằng cách lắng nghe” có chút khác nhau, nhỏ thôi.

      Vận dụng nghĩa là "vận" rồi dụng, hoặc là dụng cái đã vận, nói tiếng việt là xài cái đã biến đổi. Ví dụ cô giáo dạy 1+2=3, chứ cô giáo không dạy 301+124 bằng bao nhiêu, thì:
      - đối với vận dụng, học sinh phải vận dụng phép tính cộng 1+1 để tính ra 201+124, đó là học sinh thay đổi số 1 với số 201, số 2 với số 124 để tính, tức là phép tính vẫn như vậy, phải thay đổi số để tính, chủ đề là 2 con số, thì gọi là vận dụng

      - đối với xử dụng, học sinh xử dụng phép tính cộng đại diện là dấu + để cộng hai số với nhau, chủ đề là dấu cộng (+), nói một cách dài dòng là "muốn biết tổng của 1 và 2 thì phải kết hợp chúng lại với nhau rồi đếm". Kết hợp ở đây là cộng, đó là xử dụng.

      Tiếng Việt sở dĩ người ta nói trừu tượng và phong phú, là bởi vì tiếng Việt hiện đại là kết quả của Việt cổ + Trung + Chăm + Lào + Thái + Indo + Pháp + Anh, chứ thật ra tiếng Việt có mấy chữ à chị Nguyên.

      Túm lại, chị nói vận dụng là ý chị muốn người nghe phải thay đổi rồi mới xài, còn chị nói xử dụng là ý chị muốn người nghe lấy xài luôn, khỏi đổi.

      Cám ơn chị, chị hỏi ngắn mà trả lời dài, tại tui dở.

      Likes(1)Dislikes(0)
  6. Vậy là khi cho một đề tài nghi vấn để thảo luận thì xài: Vận Dụng.
    Nhưng nếu là giảng dạy, hướng dẫn hoặc chia xẽ trực tiếp thì dùng: Xử Dụng.

    Vậy là chính bản thân mình cũng .. thường thường xai xai khi dùng chữ rồi sao ta ?? Mình thật đáng trách quá ! Nhưng cũng thật biết ơn "những người nghe" đã hết sức thương mến và dễ dãi bỏ qua cho những thiếu sót "trời ơi" này. Trước hết là cũng xin lỗi Anh Lực về sự chậm trễ hồi đáp cho giải thích của Anh dành cho bình luận thắc mắc của mình đây.

    Cám ơn Anh Lực thật nhiều, thật nhiều.

    Trân trọng.

    Likes(0)Dislikes(0)
  7. Tôi cũng hay thắc mắc về chính tả vậy người Sài Gòn làm ơn cho hỏi ( hạ tầng hay hạ từng vậy ) Cám ơn !

    Likes(0)Dislikes(0)

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *